Meer aandacht voor het vrouwenlichaam: geen luxe, maar noodzaak

Door Ellen Terwindt

Op 6 februari was ik bij een nascholing voor huisartsen over vrouwengezondheid. Niet als arts, maar vanuit mijn werk bij Studio Migraine, waar ik dagelijks zie hoe vrouwen vastlopen in een zorgsysteem dat nog te vaak is ingericht op het mannelijke normlichaam.

Het programma was breed, met onderwerpen variërend van migraine en ADHD tot slaap en bekkeninstabiliteit — thema’s die allemaal laten zien hoe gefragmenteerd en onderschat vrouwengezondheid lange tijd is geweest.

Wat mij tijdens deze dag opnieuw opviel, is hoe vaak vrouwen pas serieus genomen worden als hun klachten in een bekend medisch kader passen. En hoe snel klachten die daarbuiten vallen — zoals migraine — worden gereduceerd tot stress, hormonen of ‘de fase van het leven’, zonder dat dit leidt tot betere zorg.

Hormonen: geen zwakte, maar informatie

Het vrouwenlichaam schommelt. Hormonale fluctuaties horen daarbij: gedurende de menstruatiecyclus, tijdens zwangerschap, na een bevalling en in de overgang. Die schommelingen zijn vaak benaderd als iets wat je moet stabiliseren of onderdrukken, alsof het een fout in het systeem is.

Maar misschien moeten we ze juist beter begrijpen.

Steeds duidelijker wordt namelijk: vrouwen worden vaak anders ziek dan mannen. Klachten presenteren zich anders, ziektebeelden verlopen anders en vragen dus ook om andere diagnostiek en behandeling.

Van ‘aanstellerij’ naar serieuze geneeskunde

Historisch gezien zijn klachten van vrouwen vaak weggezet als psychisch. Het woord hysterie zegt genoeg: afgeleid van hystera, het Griekse woord voor baarmoeder. Lichamelijke klachten werden eeuwenlang gekoppeld aan emotionele instabiliteit of ‘overgevoeligheid’ van vrouwen.

Die erfenis werkt nog steeds door. Veel vrouwen herkennen het: klachten die niet goed te plaatsen zijn, worden sneller gezien als stress of ‘het zit tussen de oren’. Terwijl we inmiddels weten dat dit beeld tekortschiet — en soms zelfs schadelijk is.

Migraine: een typisch voorbeeld

Migraine is bij uitstek een aandoening waarbij vrouwengezondheid centraal staat. Niet alleen in cijfers, maar ook in de praktijk.

Bij Studio Migraine zie ik hoe vrouwen vaak al jaren zorg zoeken voordat migraine daadwerkelijk als neurologische aandoening wordt erkend. De klachten zijn wisselend, grillig en moeilijk te vangen in een standaard consult.

Migraine komt ongeveer drie keer zo vaak voor bij vrouwen als bij mannen. Hormoonschommelingen spelen bij veel vrouwen een belangrijke rol als trigger voor een aanval.

Migraine is bovendien geen statische aandoening. Het ziektebeeld verandert gedurende het leven van een vrouw:

• rond de puberteit
• tijdens de vruchtbare jaren
• tijdens zwangerschap
• en in de overgang

Er leeft hardnekkig het idee dat migraine tijdens de zwangerschap vanzelf verdwijnt of na de overgang ‘over is’. In de praktijk blijkt dat beeld onbetrouwbaar. Bij sommige vrouwen verbetert migraine, bij anderen verergert het of verandert het karakter van de aanvallen.

Hormonen en behandeling: nog veel onbekend

Er wordt steeds vaker gekeken naar hormonale beïnvloeding als onderdeel van de behandeling, bijvoorbeeld met anticonceptie. Maar dit is geen gelopen race.

Wat bij de ene vrouw werkt, kan bij de andere juist migraine verergeren. Dat vraagt om maatwerk, goed onderzoek en vooral: het serieus nemen van de ervaringen van vrouwen zelf.In het LUMC loopt momenteel de WHAT-studie, waarin wordt onderzocht hoe hormonale factoren samenhangen met migraine en andere gezondheidsklachten bij vrouwen. Dit soort onderzoek is hard nodig om beter te begrijpen waarom klachten bij vrouwen anders verlopen en hoe behandeling daarop afgestemd kan worden.

Breder kijken: ADHD, vrouwen met kleur en het vrouwenhart

De nascholing liet zien dat migraine niet op zichzelf staat, maar onderdeel is van een bredere samenhang tussen hoofd, hormonen en hart (3H). Dit perspectief helpt om klachten niet langer los te benaderen, maar te begrijpen als signalen van een lichaam dat op meerdere niveaus uit balans kan raken.

Een duidelijk voorbeeld daarvan is ADHD bij vrouwen. ADHD uit zich bij vrouwen vaak anders dan bij mannen: minder zichtbaar, minder disruptief, maar niet minder belastend. Klachten worden vaker naar binnen gericht en presenteren zich als overprikkeling, uitputting, stemmingswisselingen of concentratieproblemen. Daardoor krijgen veel vrouwen eerst diagnoses als angst of depressie, terwijl ADHD de onderliggende verklaring kan zijn. Hormonale schommelingen — rond de cyclus, zwangerschap of overgang — kunnen deze klachten bovendien versterken, wat het beeld verder vertroebelt.

Ook vrouwen met een migratieachtergrond of vrouwen van kleur krijgen aantoonbaar later diagnoses en minder passende zorg. Dat heeft niet te maken met individuele verschillen, maar met structurele factoren zoals taalbarrières, machtsverschillen in de spreekkamer en impliciete bias. Klachten worden sneller gebagatelliseerd of anders geïnterpreteerd, waardoor vrouwen langer blijven rondlopen met klachten zonder duidelijke erkenning of behandeling.

Een vergelijkbaar mechanisme zien we bij het vrouwenhart. Hart- en vaatziekten presenteren zich bij vrouwen vaak anders dan het klassieke beeld dat vooral op mannen is gebaseerd. In plaats van duidelijke obstructies zijn er vaker functionele klachten of problemen in de kleine bloedvaten. Dat leidt regelmatig tot in eerste instantie geruststellende onderzoeken, terwijl klachten blijven bestaan. Migraine — met name migraine met aura — past binnen dit beeld en wordt steeds vaker gezien als onderdeel van een bredere vasculaire kwetsbaarheid.

En dan is er de overgang: een levensfase die nog te vaak wordt gezien als iets waar je ‘doorheen moet’. Terwijl hormonale veranderingen in deze periode invloed hebben op het brein, het hart én bestaande aandoeningen zoals migraine. Het bagatelliseren van overgangsklachten betekent dat signalen worden gemist — met gevolgen voor gezondheid en kwaliteit van leven op de langere termijn.

Het is goed om te zien dat er steeds meer aandacht komt voor het vrouwenlichaam, en voor vrouwen van kleur, die lange tijd minder zijn meegenomen in onderzoek en zorg.

Wat betekent dit voor mensen met migraine?

Wat al deze thema’s met elkaar verbindt, is dat migraine zelden op zichzelf staat. Veel vrouwen herkennen dat klachten veranderen door de cyclus, rondom zwangerschap of in de overgang. Dat maakt migraine onvoorspelbaar en soms moeilijk uit te leggen — aan jezelf, maar ook aan anderen.

Belangrijk om te weten:

• migraine is een hersenziekte
• migraine wordt onder andere beïnvloed door hormoonschommelingen
• migraine is niet ‘psychisch’
• verandering van klachten in de overgang betekent niet dat het ‘erbij hoort’
• migraine komt vaker voor bij vrouwen en vraagt dus om andere aandacht
• het vrouwenlichaam werkt anders dan het mannenlichaam, dat zien we ook bij hart- en vaatziekten en bv ADHD.

Veel vrouwen met klachten, bv met migraine, of ADHD, zoeken jarenlang naar verklaringen. Ze krijgen adviezen over leefstijl, ontspanning of ‘even aankijken’, terwijl de onderliggende samenhang onbesproken blijft. Dat kan onzeker maken en het gevoel geven dat je faalt — terwijl het lichaam juist signalen afgeeft.

Tot slot

Meer aandacht voor vrouwengezondheid is geen trend, maar een noodzakelijke correctie. Door beter te kijken naar het vrouwenlichaam, de rol van hormonale schommelingen en de manier waarop ziektes zich bij vrouwen kunnen uiten, ontstaat ruimte voor eerdere herkenning en betere behandeling.

Als tip voor onszelf: blijf hulp en aandacht vragen voor klachten — vrouwen zijn geen mannen, en dat doet ertoe in de zorg.